خبرنامه 39

اخبار ملی و بین‌المللی در حوزه شناخت و معرفی:

ایران فرهنگی، آثار و صنایع دستی و فرهنگی ایرانی و ایران‌شناسان داخلی و خارجی

در نخستین همایش دوسالانه بین‌المللی ایران‌شناسان جهان

ایران‌شناس برگزیده جهان ازاسپانیا معرفی شد

خبرنامه 39

خواکین رودریگز کارشناس ارشد رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسپانیا، در نخستین همایش دوسالانه بین‌المللی ایران‌شناسان جهان، که در دانشگاه گیلان برگزار شد، به‌عنوان ایران‌شناس برگزیده جهان معرفی و از طرف معاونت بین‌الملل وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مورد تقدیر قرار گرفت. وی که بنیانگذار دوره‌های آموزش زبان فارسی در اسپانیا است، در سال ۱۹۶۵ در شهر سویل منطقه آندالوسیا متولد شده و زبان فارسی را به‌صورت خودآموز و از بیست سالگی فرا گرفته است. دکتر رودریگز دوره کارشناسی‌ارشد و دکترای خود را در دانشگاه کمپلوتنسه مادرید به پایان رسانده و رساله دکترای وی که درباره «جوامع الحکایات» محمد عوفی است، نخستین رساله دکتری در حوزه ادبیات فارسی در اسپانیا به‌شمار می‌رود. از جمله آثار وی درباره ایران پیش از اسلام می‌توان به ترجمه دو کتاب «ارداویراف‌نامه» و «مینوی خرد» اشاره کرد. «اسرارالتوحید» اثر ابوسعید ابوالخیر، «گلستان» سعدی، «جوامع الحکایات» عوفی و «قابوسنامه» کیکاوس‌بن وشمگیر (زیر چاپ)، از دیگر ترجمه‌های ایشان در حوزه ادبیات کلاسیک فارسی می‌باشد.

شناسایی ١١٣محوطه از دوران پارینه‌سنگی قدیم تا قاجار، در کوهدشت

حمزه قبادی‌زاده، سرپرست هیئت باستان‌شناسی محوطه تاریخی کوهدشت، ضمن اعلام این خبر، هدف از بررسی این منطقه را تکمیل نقشه باستان‌شناسی استان لرستان و در پی آن نقشه باستان‌شناسی کشور اعلام کرد. وی با بیان اینکه در این بررسی ۱۱۳ محوطه از دوره‌های مختلف شناسایی شده، که بازه زمانی آنها از دوره پارینه‌سنگی قدیم تا دوره قاجار است، چنین بیان کرد: از مهمترین دستاوردهای این بررسی، شناسایی آثاری از دوره پارینه‌سنگی قدیم در شهرستان کوهدشت است. در میان یافته‌ها، تبر سنگی دو سویه از شاخص‌ترین کشفیات بوده و نشان از استقرار احتمالی دوره پارینه‌سنگی قدیم در منطقه کوهدشت بختیاری دارد. وی با تأکید بر اینکه دست‌افزارهای پارینه‌سنگی قدیم در منطقه زاگرس نادرند، افزود: ممکن است در برخی از دره‌های زاگرس مانند منطقه کوهدشت شاهد نفوذ گروه‌های انسان‌ریخت- سازنده مصنوعات سنگی پارینه سنگی قدیم- باشیم. وی همچنین به کشف یک نقش برجسته مربوط به دوره اشکانی خبر داد و کشفیات حاضر را بیانگر اهمیت این منطقه از منظر مطالعات باستان‌شناسی بیان کرد، که لازم است در آینده بیشتر مورد توجه پژوهش‌های باستان‌شناسی قرار گیرد.

برگزاری کارگاه دانش‌افزایی استادان زبان فارسی در بغداد

خبرنامه 39

به‌منظور ارتقاء کیفیت تدریس، مرکز فرهنگی جمهوری اسلامی در بغداد، آبان‌ماه سالجاری، اقدام به برگزاری کارگاه آموزشی دانش‌افزایی استادان زبان فارسی کشور عراق کرد. استادان عراقی در این کارگاه با آخرین شیوه‌های تدریس زبان فارسی به غیرفارسی‌ زبانان آشنا شده و نسبت به شیوه آموزشی خود و نکات مطرح شده در جلسه تطبیقی، به اصلاح بخشهای آموزش خود شدند.

با همکاری رایزنی فرهنگی ایران در گرجستان برگزار می‌شود:

همایش بین‌المللی «تشیع، فرهنگ و زندگی»

در دیدار احمدعلی مهری، رایزن فرهنگی ایران در گرجستان با گیورگی سانیکدزه، رئیس موسسه شرق‌شناسی گرجستان، ضمن بحث و بررسی، قرار بر برگزاری همایش بین‌المللی «تشیع، فرهنگ و زندگی»، با مشارکت دانشگاه بیرمنگام انگلیس، مؤسسه شرق‌شناسی گرجستان و رایزنی فرهنگی ایران در گرجستان شد.

سانیکدزه در این نشست چنین بیان داشت: مؤسسه شرق‌شناسی گرجستان در طول سالیان گذشته همکاری بسیار نزدیکی با رایزنی فرهنگی ایران داشته و پشتیبانی‌های خوبی در این زمینه انجام شده که منجر به برگزاری همایش، چاپ کتاب، انجام پژوهش و...، در حوزه‌های ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی شده است. حوزه‌های ایران‌شناسی، شامل: زبان فارسی، تاریخ و مردم‌شناسی در این مؤسسه بسیار فعال است و ایران‌شناسان برجسته‌ای همچون مرحوم جمشید گیوناشویلی فعالیت‌های پرباری در این حوزه داشته‌اند. وی افزود: به‌دلیل تجربه بسیار خوب مؤسسه شرق‌شناسی گرجستان و موقعیت این کشور برای انجام همایش‌های بین‌المللی و بنابر پیشنهاد دانشگاه بیرمنگام انگلیس، مقرر شده است همایش بین‌المللی «تشیع، فرهنگ و زندگی» در اکتبر سال 2022 میلادی، با مشارکت و همکاری دانشگاه بیرمنگام برگزار شود. این ایران‌شناس و اسلام‌شناس گرجی افزود: در حال حاضر در حوزه ایران‌شناسی دو پروژه- با حمایت بنیاد ملی شوتا روستاولی- با عنوان‌های: «اسناد و مدارک مربوط به گرجستان در آرشیوها و کتابخانه‌های ایران» و «تأثیر ایرانیان بر لباس اشرافان گرجی» در دست انجام است که، تا پایان سال جاری میلادی به پایان می‌رسند.

همچنین در این دیدار، احمدعلی مهری، ضمن اعلام آمادگی رایزنی فرهنگی بر ادامه همکاری با مؤسسه شرق‌شناسی گرجستان و با توجه به اشترکات فرهنگی دو کشورکه تاکنون فعالیتهای بسیار خوبی در حوزه اسلام‌شناسی و ایران‌شناسی به‌صورت پژوهش، همایش، چاپ کتاب و...، داشته‌اند، به علاقه‌مندی ایران‌شناسان در این حوزه‌ها و انجام برخی پروژه‌های مشترک پرداخت و قول مساعدت و همکاری در این زمینه را داد. گفتنی است، مؤسسه شرق‌شناسی گرجستان با دانشگاه‌های تهران، گیلان و پژوهشگاه میراث فرهنگی ارتباط تنگاتنگی دارد. در پایان این دیدار نیز از آرشیو عکس‌های قبرستان دولاب تهران- مربوط به گرجیان دفن شده در آن- بازدید به عمل آمد.

تأکید بر تقویت رویکردهای علمی ایران و چین در حوزه ایران‌شناسی

در حاشیه برگزاری وبینار ایران‌شناسی «گفتگوهای فرهنگی ایران و چین» بر ضرورت تقویت رویکردهای علمی و مطالعاتی دو کشور در حوزه ایران‌شناسی تأکید شد. این وبینار با مشارکت برخی از دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی ایران از جمله دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد و ایران‌شناسان به ارائه مقاله پرداختند. عباسعلی وفایی، رایزن فرهنگی ایران در چین در این وبینار درباره شرایط ایرانشناسی در چین و راههای تقویت آن مطالبی را بیان کرد. معرفی مراکز ایران‌شناسی و گروه‌های برخوردار از رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه‌های چین و اهمیت آنها در ترویج ایران‌شناسی، گذشته ایران‌شناسی و شرایط امروز آن، نقش چهره‌های برتر ایران‌شناس و چین‌شناس ایرانی و چینی در تقویت مناسبات بین دو کشور، از دیگر موضوعات این وبینار بود. آینده ایران‌شناسی، آسیب‌شناسی ایران‌شناسی در چین، لزوم راه‌اندازی رشته ایران‌شناسی در دانشگاه‌های چین در مقطع کارشناسی و تحصیلات تکمیلی، ارتباط دانشگاه‌های ایران با مراکز ایران‌شناسی برای ارائه یافته‌های جدید و تقویت دانش ایران‌شناسی از دیگر موضوعات مطروحه در این وبینار بود.

همچنین بر ضرورت ایجاد دبیرخانه جایزه دو سالانه ایران‌شناسان چین در ایران، انتشار مجلات دو زبانه با همکاری دانشگاه‌ها و مراکز ایران‌شناسی در راستای تقویت مناسبات علمی میان دو کشور، دعوت از ایران‌شناسان چینی برای عضویت در مجلات معتبر ایرانی، بهره‌مندی از ظرفیت حضور دانشجویان ایرانی دوره تحصیلات تکمیلی، در راستای تقویت ایران‌شناسی در چین و استفاده از ظرفیت فعالان اقتصادی ایرانی مقیم چین برای بسط روابط و ترویج ایران‌شناسی در این کشور تأکید شد.

انتشار کتاب «ارمنستان در نقشه‌های تاریخی جهان»

خبرنامه 39

کتاب «ارمنستان در نقشه‌های تاریخی جهان»، تألیف روبن گالیچیان با پیوست ۶۳ نقشۀ تاریخی، از لوح گلی بابل و نقشه‌های بطلمیوس تا نقشه‌های جغرافیدانان اسلامی همچون استخری، قزوینی و ابن‌حقول منتشر شد. روبن گالیچیان، در سال ۱۳۱۷ در تبریز متولد شد. وی از سال ۱۳۵۹ به پژوهش در حوزه نقشه‌نگاری با تمرکز بر ارمنستان پرداخته و تاکنون، چندین کتاب در این حوزه منتشر کرده است. این پژوهشگر مقیم ایروان در سال ۱۳۸۷ از سوی آکادمی علوم ارمنستان دکترای افتخاری دریافت کرد.

گالیچیان در آغازاین کتاب تاریخچه‌ای از کشور ارمنستان در آثار نقشه‌نگاران را به تفکیک دوره‌های تاریخی آورده است. برای مثال در بخش نقشه‌نگاری اسلامی می‌خوانیم: «در زمانی که نقشه‌نگاران غربی مجبور بودند در چارچوب اصول مذهبی کار کنند، در شرق، دانشمندان ایران باستان و جهان اسلام به دور از تعصبات دینی فعالیت می‌کردند.» به نوشته روبن گالیچیان، متون جغرافیایی اسلامی دارای اطلاعات فراوانی درباره کشورها، شهرها، مردم، سنت‌ها و زبان‌هاست و ارمنستان نیز در این آثار، در همسایگی استان‌های گیلان، دیلم و آذربایجان ایران قرار دارد. بر این اساس در این کتاب در کنار هر نقشه، توضیحاتی شامل صاحب اثر، قدمت نقشه، منبع نگهداری‌ کننده از نقشه و نیز شرحی درباره محتوای آنها با تمرکز بر ارمنستان، آورده شده است.

اگرچه تمرکز نویسنده بر ارمنستان است، اما این کتاب، برای پژوهشگران ایران‌شناسی و تاریخ نیز می‌تواند ارزشمند باشد، چرا که بسیاری از نقشه‌های کتاب، در واقع نقشه سرزمین‌های تمدن باستانی ایران هستند. نام‌های تاریخی دریای خزر (کاسپی و هیرکانی) و خلیج فارس (Sinus Persicus / Persian Gulf) در دوره‌های گوناگون نیز در میان آثار منتشرشده در این کتاب شایان توجه است. از جمله در نقشه‌ای که بر اساس کتاب جغرافیای بطلمیوس، فیلسوف و جغرافیدان یونان باستان، ترسیم شده و در کتابخانه بریتانیا نگهداری می‌شود نیز خلیج فارس با نام «سینوس پرسیکوس» ثبت شده است.

همچنین علاقه‌مندان به تاریخ می‌توانند در نقشه‌های امپراتوری عثمانی، مرزهای ایران و عثمانی را مشاهده کنند. در نقشه‌ای که یوهان باتیست هومان اواسط قرن ۱۸ میلادی منتشر کرده است، بیشتر مناطق قفقاز جنوبی، از جمله ارمنستان امروزی، قره‌باغ و سرزمین‌های شرق و شمال آن تا داغستان، در گستره تمدنی ایران ترسیم شده است. افزون‌بر این، برخی نقشه‌های کتاب نفوذ فرهنگی و زبانی ایران در سنت نقشه‌نگاری ارمنی را هم به نمایش می‌گذارد. برای نمونه، در نخستین نقشه چاپی جهان به زبان ارمنی که سال ۱۶۹۵ میلادی در آمستردام چاپ شده است، عبارت «جهان بین» را به زبان فارسی اما به خط ارمنی روی نقشه مشاهده می‌کنیم. کتاب «ارمنستان در نقشه‌های تاریخی جهان» با ترجمه آرمنوش آراکلیان توسط موسسه کارتوگرافی سحاب در ۱۰۵ صفحه با کاغذ گلاسه رنگی در قطع وزیری منتشر شده و در دسترس علاقه‌مندان فارسی زبان قرار دارد.

برپایی دوره آموزشی جدید زبان فارسی در اسپانیا

خبرنامه 39

با حضور رایزن فرهنگی ایران در اسپانیا، در نخستین جلسه دوره جدید آموزش زبان فارسی، این دوره به صورت رسمی گشایش یافت. در این جلسه آقای احمدی، رایزن فرهنگی ایران در اسپانیا، نکاتی را در باب اهمیت فرهنگ و تمدن ایرانی و تاریخ تمدنی ایرانی برای زبان‌آموزان بیان کرد. بنابر گفته ایشان زبان فارسی، کلید دستیابی به گنج تاریخ و فرهنگ ایران است و حاضران در این دوره آموزشی نتیجه تلاش خود را به زودی و با درک زیبایی‌های این فرهنگ خواهند دید. وی همچنین بر تاریخ تمدن ایران تأکید کرد و بیان داشت: شاعران، ادیبان و سخنوران ایرانی نه تنها در ایران که در همه جهان تحسین شده و حکمت‌های موجود در کلام آنان چراغ راه بشریت بوده و خواهد بود.

رایزن فرهنگی ایران در اسپانیا با اشاره به آثار ماندگار شاعرانی همچون فردوسی، سعدی، مولوی و حافظ، راه درک و فهم آثار این حکیمان را آموختن و انس با زبان فارسی بیان کرد. به گفته وی، هرچند این آثار به زبان اسپانیایی نیز ترجمه شده‌اند، اما خوانش و آموختن از آثار این بزرگان به زبان فارسی لذتی عمق‌تر و اثری شگفت‌انگیزتر دارد.

در ادامه، دکتر خواکین رودریگز وارگاس، ایران‌شناس برجسته اسپانیایی و مسئول مدیریت کلاس‌های فارسی در رایزنی فرهنگی نیز به اهمیت زبان فارسی در جهان اسلام و آمیختگی فرهنگ ایرانی با اسلامی در طول چند قرن پس از فتوحات اسلامی پرداخت و بیان داشت گستره تأثیر این زبان را می‌توان از چین و هند تا بخش‌هایی از شرق اروپا دید.

انتشار فصلنامه علمی- پژوهشی «دانش» در پاکستان

خبرنامه 39

فصلنامه علمی- پژوهشی «دانش»، به شماره ۱۴۰-۱۴۱، از سوی مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان منتشر شد. احسان خزاعی، مسئول مرکز تحقیقات زبان فارسی ایران و پاکستان و نماینده بنیاد سعدی درخصوص انتشار این فصلنامه گفت: این نشریه با هدف برجسته کردن روابط فرهنگی، علمی و ادبی به‌ویژه در حوزه نسخ خطی به عنوان میراث مشترک و ماندگار بین ایران و پاکستان منتشر شده است.

مدیر مسئول فصلنامه دانش افزود: فصلنامه دانش اولین نشریه فارسی زبان در منطقه شبه‌قاره، دارای درجه علمی و پژوهشی از کمیسیون آموزش عالی دولت پاکستان است و تلاش شده تا با انتشار مقالات مناسب، موجبات تشویق فارسی‌آموزان و علاقه‌مندان رشته زبان فارسی در دانشگاه‌ها و مراکز علمی در کشور پاکستان فراهم شود.

فصلنامه دانش به صورت الکترونیکی در حوزه پژوهش‌های ادبیات فارسی، پژوهش‌های حوزه نسخه‌شناسی و تصحیح نسخ، نقد ادبی و ادبیات معاصر، پژوهش‌های ایران‌شناسی، ادبیات تطبیقی ایران با کشورهای شبه‌قاره، معرفی و تحلیل شناخت مراجع ایران‌شناسی، ادبیات فارسی در شبه قاره منتشر می‌شود. همچنین تعداد محدودی از این فصلنامه به‌منظور بهره‌برداری و نگهداری در آرشیوها و کتابخانه‌ها، مراکز معتبر علمی و دانشگاهی در حوزه کشورهای پاکستان، بنگلادش، افغانستان، هندوستان و ایران چاپ و توزیع می‌شود.

در این شماره از فصلنامه، ۱۲ مقاله از پژوهشگران ایرانی و پاکستانی، با موضوعات زیر منتشر شده است:

• بررسی میراث اندلس و مسجد قرطبه در منظومه اقبال لاهوری، تألیف فرزانه اعظم‌لطفی و محمد سفیر.

• شطح در شعر علامه اقبال لاهوری، تألیف حکیمه دست‌رنجی و علی پدرام میرزایی.

• بازتاب نفس در اشعار شیخ عطار، تألیف جهانگیر اقبال.

• بررسی مرگ در مثنوی معنوی، تألیف وحیده دولتیاری و سمیع‌‌ الله.

• تحلیل کتاب «اوراق دینی» نوشته «کلود آنه، تألیف روح‌الله حسینی.

• بررسی تحلیلی کاربرد واژگان ترکیبی در آثار اخوان ثالث، تألیف فضل‌الله رضایی و غلامرضا هاتفی اردکانی.

• اشارت‌های تعبیر بت در مثنوی معنوی و دیوان شمس مغربی، تألیف توحید شالچیان ناظر.

• بررسی ساختار بلاغی اشعار میرفندرسکی و فیاض لاهیجی، تألیف پروین جعفریان و علی‌اصغر حلبی.

• بررسی رویکردهای تازه در شعر معاصر فارسی افغانستان (حوزه صورت)، تألیف نصیراحمد آرین، سیدتسلیم کاویان.

• بررسی نعت‌سرایی رضی شیرازی، تألیف ندیم احمد و محمداقبال شاهد.

• نقدهای قشیری بر تصوف، تألیف اعظم سیامک و قیصر محمود.

• پیوستگی اقبال لاهوری با غزنه و حکیم سنایی غزنوی، تألیف عصمت درانی.

انتشار «سوانح» غزالی به زبان فرانسوی

خبرنامه 39

«سوانح» نوشته احمد غزالی، با ترجمه پاتریسیا پیک‌سرناگلیا و با همکاری رضا رکویی، با پیشگفتاری از نصرالله پورجوادی، توسط انتشارات هارمتان در ۲۷۹ صفحه و با قیمت ۲۶ یورو در فرانسه منتشر شد.

سوانح اثری است درباره عشق مطلق و حقیقت عشق و در این کتاب غزالی برتری جالبی به زن (معشوق) می‌دهد. رضا رکویی نویسنده و محقق ایرانی ساکن پاریس است که بیشتر به زبان فرانسه می‌نویسد و آثاری را نیز به زبان فرانسه درباره فلاسفه ایرانی نظیر ابن‌سینا نگاشته و در فرانسه منتشر کرده است. او دانش‌آموخته فلسفه از دانشگاه سوربن است.

رکویی درباره این ترجمه گفت: این دومین ترجمه فرانسه از سوانح است. ترجمه نخست از سوی آقای جلال علوی‌نیا در سال ۲۰۱۶ به انجام رسید. این کتاب با یک پیش گفتار از استاد نصرالله پورجوادی و سپس دیباچه‌ای که در آن به چند و چون زمینه‌های تاریخی و یزدان‌شناسی سخن غزالی می‌پردازد، آغاز می‌شود و در پی آن ترجمه کتاب همراه با برخی یادداشت‌ها برای گونه‌ای بازخوانی نوین از این نوشته عرفانی آمده است.

رکویی ادامه داد: این نوشتار غزالی بسیار سنگین و زیبا است، چرا که به هر حال سبک خراسانی سده‌های پنجم و ششم و خود بازگوی زبانی دو سویه و دو لایه است که به گفته خودش بر پایه عبارت و اشارت است. اگر در نخستین ما را یارای آن است که چیزی از گفتار نویسنده دریابیم در دومین که همگی به اشارت و رمز است هیچ راهی برای دریافت آن برایمان نیست و حتی می‌توان گفت که راه برای هر تأویل و تفسیر نیز بسته است و کار گوش جز آن نیست که به زبان خاموشی رخت برکشد و ای بسا این آماج خود غزالی و نوشتار عرفانی است، راه را بر زبان می‌بندد. با این همه چون زبان شاهراهی است که همه باید از آن بگذرند تا بتوانند به راه و سر منزل خویش رسند، ما را و البته غزالی را نیز، چاره‌ای جز آن نیست که از این بزنگاه گذشته و خواسته‌ها و خواهش‌های خویش را بر بال زبان بگسترد.

این مترجم در توضیح بیشتر درباره زبان «سوانح» غزالی افزود: غزالی بر خلاف برادر آشفته‌دل و پرگوی خود روانی ساده دارد و چندان ماجراجو نمی‌نماید و به همان اندک- که خود بسیاری است- بسنده می‌کند و نوشتاری را می‌آفریند که چون آینه‌ای است که سنت‌های بزرگ اندیشگی و آیینی را از هند و ایران و یهود و یونان به هم گره می‌زند. نه به این سخن که به یک آناکاوی سرراست و روشن از این‌سو و آن‌سوی مرزهای فرهنگی بپردازد و نانی بپزد از خمیره چند مایه بلکه به این معنا که ما را بایسته است تا نگاه خویش را بازشسته و به جای بومی کردن غزالی و نوشتارش او را در چنبره‌ای جهانی دریابیم. چنین است که نوشتار غزالی نماینده‌ای است از فرهنگ پارسی و آنچه که می‌توان از آن به پرورش عارفانه یاد کرد.

برپایی همایش اشتراکات فرهنگی با محور ترویج زبان فارس، در اسلام‌آباد

خبرنامه 39

همایش اشتراکات فرهنگی با محور گسترش زبان فارسی و بهبود مناسبات دانشگاهی و علمی با ایران، با حضور شخصیت‌های علمی، فرهنگی و آموزشی پاکستان و ایران، به همت رایزنی فرهنگی ایران و نماینده بنیاد سعدی در «اسلام‌آباد» و مرکز مطالعات ملی دانشگاه «قائد اعظم» پاکستان برگزار شد.

در این برنامه که به همت مرکز مطالعات ملی و پژوهش‌های تاریخی و فرهنگی دانشگاه قائد اعظم اسلام‌آباد و با همکاری رایزنی فرهنگی ایران و نماینده بنیاد سعدی در پاکستان برگزار شد، شخصیت‌های علمی، فرهنگی، دانشگاهی و اساتید و دانشجویان این دانشگاه و همچنین احسان خزاعی، رایزن فرهنگی ایران در پاکستان، رئیس مرکز مطالعاتی و پژوهشی دانشگاه قائد اعظم، دکتر محمد سفیر، رئیس گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه نومل و دکتر اقبال شاهد، رئیس گروه فارسی دانشگاه جی سی لاهور حضور داشتند.

همچنین دکتر ضیایی، مدیرکل همکاریهای علمی- دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و شهروز فلاحت‌پیشه، معاون بین‌الملل بنیاد سعدی و دکتر علی بیات، استاد زبان و ادبیات اردو دانشگاه تهران به‌صورت مجازی در این همایش سخنرانی کردند.

شهروز فلاحت‌پیشه، در این همایش مطالبی را درخصوص اهمیت زبان فارسی در کشور پاکستان و راهکارهای همکاری‌های مشترک در این حوزه با طرف‌های پاکستانی را مطرح کرد.

در ادامه احسان خزاعی، رایزن فرهنگی ایران و نماینده بنیاد سعدی در اسلام آباد ضمن قدردانی از حضور شخصیت‌های علمی، اساتید دانشگاه قائد اعظم پاکستان و دانشجویان زبان فارسی چنین بیان کرد: طرح موضوع وضعیت زبان فارسی در این همایش را به فال نیک می‌گیریم و امیدوارم نتایجی از آن حاصل شود تا جامعه دانشگاهی از آن بهره‌مند گردد. وی با بیان اینکه در حال حاضر زبان فارسی در پاکستان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و با وجود محدودیت‌های فراوان هنوز در دانشگاه‌های مختلف پاکستان در حال تدریس است، چنین ادامه داد: هم‌اکنون ۵۴ استاد رشته زبان فارسی در حال تدریس در دانشگاه‌های پاکستان هستند و رایزنی فرهنگی و خانه‌های فرهنگ به کمک بنیاد سعدی آموزش‌های آزاد زبان فارسی را به صورت کوتاه مدت در این کشور برگزار می‌کنند. رایزن فرهنگی ایران با برشمردن فرصت‌هایی که در زمینه توسعه و گسترش زبان فارسی وجود دارد، مهمترین آن را عزم و اراده کافی در این زمینه دانست و برای پیشرفت و توسعه زبان فارسی پیشنهاداتی را ارائه داد که برخی از این پیشنهادات را باید رایزنی فرهنگی پیگیری و دنبال نماید و برخی دیگر نیاز به حمایت دولت پاکستان را دارد. رایزن فرهنگی ایران در اسلام آباد در پایان بر انتشار مقالات مرتبط با زبان فارسی در فصلنامه‌های «دانش» و «پیغام آشنا»، استفاده از نسخ خطی موجود در مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان در اسلام‌آباد و تبادل هیئت‌های علمی بین دانشگاه‌های دو کشور تأکید کرد.

گشایش اتاق مولوی‌شناسی در دانشگاه لاهور

خبرنامه 39

پروفسور زیدی، رئیس دانشگاه دولتی لاهور در دیدار با مسئول خانه فرهنگ ایران در لاهور چنین بیان کرد: پژوهشکده نو تأسیس عرفان و تصوف ابوالحسن شاذلی دانشگاه دولتی لاهور در راستای گسترش همکاری‌های علمی و فرهنگی دو کشور اتاق مولوی‌شناسی را تأسیس کرده است. این مرکز سعی دارد جایگاه مهم و حقیقی عرفان و تصوف در جامعه پاکستان را تقویت بخشد، زیرا که عارفانی صاحبنام همچون مولوی بلخی، که علامه اقبال لاهوری از مریدان ایشان بوده است، با گذشت قرن‌ها هنوز سخنان عرفانی آنها در جامعه امروز تازه و الهام‌بخش است.

جعفر روناس، مسئول خانه فرهنگ ایران در لاهور نیز با بیان اینکه تاکنون دو تفاهمنامه همکاری در حوزه ایران‌شناسی و تقویت جایگاه فارسی و فرهنگ و تمدن ایران اسلامی بین خانه فرهنگ لاهور و دانشگاه دولتی لاهور به امضاء رسیده، افزود: باتوجه به رشد چشم‌گیر و افسار گسیخته فناوری‌های مدرن که باعث دوری نسل جدید و جوان از فرهنگ و تمدن اصیل خود شده، تأسیس مرکز تحقیقاتی شاذلی در عصر حاضر از اهمیت زیادی برخوردار است. سخنان مولوی محدود به زمان خود نبوده، بلکه آثار غنی این عارف بزرگ باعث هدایت اخلاقی و روحانی نسل کنونی نیز هست.

چاپ پژوهشی درباره داستان‌های عرفانی کشف‌الاسرار

خبرنامه 39

کتاب «شبنم و دریا»، اثر فریده داوودی شامل پژوهشی در معرفی داستان‌های عرفانی کشف‌الاسرار به‌تازگی توسط انتشارات سوره مهر منتشر و راهی بازار نشر شده است. «کشف‌الاسرار» اثر رشیدالدین میبدی است که در سال 520 ه.ق آن را تألیف کرده است. این‌گنجینه گران‌بهای زبان فارسی، در طول تاریخ این مرز و بوم تا به امروز، فراز و نشیب‏‌های بسیاری را طی کرده و احتمال می‏‌رود تا شناخته شدن همه ابعادش، راه درازتری را پیش رو داشته باشد. این‌کتاب، تفسیر قرآن است؛ هم به شیوه مفسران اهل سنت و هم بر مذاق اهل عرفان که می‏توان گفت در نوع خود بی نظیر و نخستین است.

برای شناخت مؤلف کشف‌الاسرار، کوشش‌های فراوانی توسط پژوهشگران ایرانی انجام گرفته است. ابوالفضل میبدی شخصی است گمنام، که نزد اکثر قریب به اتفاق ارباب ترجمه و شارحان احوال علما و مؤلفان و مفسران و عرفا، شناخته شده نبوده است. زیرا در هیچیک از کتاب‌هایی که تا قرن یازدهم در شرح حال علما و مؤلفان و مفسران، فقها و محدثان، مشاهیر و بزرگان، ادیبان و عارفان و صوفیان نگاشته شده، از او ذکری به میان نیامده و حتی در کتاب‌هایی مثل معجم‌ البلدان و الانساب با اینکه بعضی از علمایی را که دارای لقب میبدی بوده‌‏اند، ذکر شده، از وی سخنی به میان نیامده است.

موضوع کشف الاسرار، تفسیر قرآن کریم است که در آن به آیات قرآن در سه بخش پرداخته شده است. در نوبت اول، مؤلف، ترجمه پارسی آیات را می‏‌آورد و در نوبت دوم قرآن را به شیوه تفاسیر اهل سنت با اتکا به احادیث و اقوال مفسران پیشین تفسیر می‌‏کند و در نوبت سوم به تأویل عارفانه آیات می‌‏پردازد. میبدی خود در تفاوت میان تفسیر و تأویل می‌‏آورد: «فرق میان تفسیر و تأویل آن است که تفسیر علم نزول و شأن و قصه آیت است و این جز به توقیف و سماع درست نیاید و نتوان گفت الاّ به نقل و اثر و تأویل حمل آیت است بر معنی‌ که احتمال کند و استنباط این معنی بر علما محظور نیستف بعد از آنکه موافق کتاب و سنت باشد».

در کتاب «شبنم و دریا» غیر از معرفی منابع و مآخذ حکایت‌های کشف‌الاسرار در فصل سوم، در فصل اول به معرفی انواع و محورهای اساسی داستان‌ها و تبیین برخی محورها، چون محور عشق و تحلیل ویژگی‌های ادبی عرفانی میبدی در ترجمه قرآن پرداخته شده است. فصل دوم، شامل حکایت‌ها و حکایت‌واره‌های نوبت سوم کشف الاسرار است که در خلال گزاره‌های تفسیری و تأویل‌های عرفانی این بخش پراکنده شده است و همین پراکندگی و درهم آمیختگی سبب شده تا برجستگی و تشخص قابل ملاحظه‌ای نداشته باشند و از منظر توجه و تأمل مخاطبان دور بمانند. برای استفاده بهتر و بیشتر خوانندگان و دریافت ژرف‌تر مقاصد عرفانی میبدی، این قصه ها از متنِ ده جلد کشف الاسرار استخراج و بر اساس نام شخصیت‌های محوری حکایت شده است.

معرفی کتاب «زن در شاهنامه»

خبرنامه 39

کتاب زن در شاهنامه، نوشتۀ ترزا باتستی (بهنام)، و به کوشش عمار عفیفی، پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از سوی نشر ماهریس در ۴۰۴ صفحه منتشر شد.

این کتاب مطالعه در احوال زنانی که در شاهنامۀ فردوسی از آنها نامی برده شده، درحقیقت تحقیق در جامعۀ بانوان، از ادوار ماقبل تاریخ تا انقراض سلسلۀ ساسانیان است. زنان، همانگونه که از تاریخ و نتیجۀ تحقیقات دامنه‌دار محققان به دست می‌آید، پس از سپری شدن دوران مادرشاهی و پیدایش عصر استیلای مردان بر خانواده و سایر امور، ظاهراً نقش درجۀ دوم و حتی سوم را نسبت به شوهران و فرزندان خود داشته‌اند، ولی در بعضی موارد، همین زن‌های محکوم و مطیع، دست به کارهای شگرفی زده‌اند، تا آنجا که نه فقط رهبری مردان، بلکه زعامت جامعۀ خود را نیز به‌عهده گرفته‌اند. احوال زنان در شاهنامه نیز چنین است و این نشانۀ روشنی است که فردوسی با نگاهی روشن‌بینانه و به‌دور از اغراض و تمایلات شخصی، به زنان و شخصیت آنان در اثر خود می‌نگریسته است.

در شاهنامۀ فردوسی نمونه‌هایی از زنان مختلف ظاهر می‌شوند که ماجرای هر کدام- به‌خودی‌خود- درخور مطالعه است. به همین سبب، نگارندۀ کتاب حاضر، در بخش دوم این رساله سعی کرده تا ماجرای کامل هریک از بانوان را، با تمام نقش‌ و نگارهای خوب و بدشان، نشان دهد. وی به‌منظور روشن ساختن مطالبی که ارائه کرده، کوشیده است حتی‌الامکان از اشعار فردوسی استفاده کند تا از این طریق موضوع به نحو احسن تبیین شود.

کتاب حاضر حاصل پژوهش دکتر ترزا باتستی‌ بهنام است، که وی آنرا در سال1۳۴۰ در قالب رسالۀ دکتری رشتۀ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران و به توصیۀ استاد سعید نفیسی به انجام رسانده بود. این مجموعه در سه بخش تدوین شده است. در بخش نخست، علاوه‌بر مقدمۀ مؤلف، این عناوین به چشم می‌خورد: تأملی در آراء و عقاید محققین و دانشمندان دربارۀ زنان شاهنامه؛ زنان شاهنامه به ترتیب تاریخی؛ بینش فردوسی دربارۀ زنان. بخش دوم شامل ۴۷ عنوان است و در آن به بررسی زنان شاهنامه، از جمشید و سروناز تا سلطنت پوران‌دخت و آزرم‌دخت پرداخته شده است. بخش سوم نیز شامل نمایه‌هایی است که عبارت‌اند از: اسامی زنان شاهنامه از لحاظ موقعیت‌های آنان؛ منابع و مآخذ؛ فهرست ترجمه‌هایی از شاهنامه؛ نظریات و تحقیقات مستشرقین اروپایی دربارۀ شاهنامه؛ کتاب‌ها و مقالاتی دربارۀ زندگی و رسوم خانوادگی ایرانیان و نمایۀ عام.

انتشار کتاب «تاریخ ملک‌آرا»

خبرنامه 39

کتاب «تاریخ ملک‌آرا» به همت مرحوم جمشید قائمی، رامین یلفانی، شقایق فتحعلی‌زاده و رقیه آقابالازاده، از سوی انتشارات ندای تاریخ، منتشر شده و در اختیار علاقه‌مندان تاریخ معاصر قرار گرفت.

این کتاب نوشته «میرزا علی‌قلی بن‌محمد چلاوی» متخلص به «اقبال» مربوط به وقایع اواخر دوران صفوی تا سال ۱۲۰۹ هـ..ق. است. این کتاب به افتخار «محمدقلی میرزا ملک‌آرا» پسر سوم فتحعلی‌شاه قاجار و حاکم مازندران و به دستور او تصنیف شده است.

«اقبال چلاوی» در فهرست این کتاب می‌نویسد: مبنا را بر دو مجلد نهاده بود: در مجلد اول به بیان انساب اتراک و به‌خصوص ایل قاجار و وقایع دوران اجداد فتحعلی‌شاه تا پایان زمامداری آقامحمدخان و در مجلد ثانی به شرح وقایع دوران فتحعلی‌شاه اختصاص داده است؛ اما وجود مجلد دوم تا این زمان بر ما معلوم نیست و اصلاً دانسته نیست که تحریر شده باشد. مجلد اول نیز در هنگام توضیح وقایع سال ۱۲۰۹ هـ. ق. و لشکرکشی اول آقامحمدخان به قراباغ، به ناگهان متوقف شده و حتی به قضیه تفاهم او با ابراهیم خلیل‌خان جوانشیر هم اشاره نشده است.

در اوایل دوره قاجار، آقامحمدخان و فتحعلی‌شاه علاقه خاصی به تاریخ و تاریخ‌نویسی از خود نشان دادند و همان الگوی سنتی، تشویق گردید. از جمله موضوعاتی که در تاریخ‌نویسی این دوره تأکید می‌شد، تبار سلطنتی بود که اصرار در رساندن آن به فاتحان مغول و تیموری و تمرکز بر فعالیت‌های پادشاهان و دولتمردان و حکام داشت.

چنین به نظر می‌رسد که فتحعلی‌شاه، چه در دوره ولیعهدی و چه در دوران پادشاهی، از کتب تاریخ معاصر خود راضی نبود و افرادی چون محمد ساروی را مأمور نگارش سوانح زمان خویش و عم و جدش کرد.

سبک و اسلوب تاریخ‌نگاری کتاب تاریخ ملک‌آرا نیز همانند تاریخ محمدی (احسن‌التواریخ) ساروی و مشحون از تکلّف و تصنّع و انواع جناس لفظی است؛ به‌طوری که اصل خبر و حادثه علاوه‌بر اینکه فدای صنایع ادبی و پیچیدگی‌های نثر فنّی می‌گردد، کسالت‌بار هم می‌شود و گاه خواننده با حالتی سردرگم، رشته کلام را از دست می‌‎دهد.

از ویژگی‌های این کتاب اینکه به بعضی جزئیات از زندگی و اقدامات حسینقلی خان جهانسوز برادر آقامحمدخان پرداخته که در دیگر منابع اولیه قاجار، کمتر بدان اشاره شده است؛ از جمله نامه او به کریم‌خان‌زند درباره تعذیب و اضرار ایل قاجار توسط خان زند. همچنین وقایع مناطق شمالی ایران از زمان سقوط اصفهان به دست افغان‌ها (۱۱۳۵ق) تا روی کار آمدن آقامحمدخان، بیشتر در این کتاب شرح داده شده تا متون هم‌عصر آن. با وجود اینکه مؤلف خود دستی بر مطالعات و آگاهی‌های فلسفی داشته، این کتاب نیز شبیه اکثر تواریخ رسمی و حکومتی، سخنی و اشاره‌ای به زندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مردم آن زمان ندارد؛ حتی ذکری نیز از بزرگان ادب و علمای مهم دین و مذهب آن عصر، در آن نشده است.

نگهداری 22 نسخه خطی فارسی از نظامی گنجوی در موزه ملک

خبرنامه 39

به‌منظور معرفی آثار نظامی‌گنجوی، شاعر و داستان‌سرای بزرگ ایرانی قرن ششم هجری، بنیاد سعدی با همکاری موزه ملک، نمایشگاه مجازی «نسخ خطی خمسۀ نظامی در موزه ملک» برگزار شد. در این برنامه که روزهای سوم و چهارم آبان‌ماه 1400، در صفحه اینستاگرام بنیاد سعدی و اینستاگرام موزه ملک برگزار شد، با هدف معرفی نسخ خطی خمسه نظامی در موزه ملک به علاقه‌مندان، تصاویری از این نسخه‌های خطی به نمایش درآمد.

همچنین روز پنجم آبان‌ماه، نشست تخصصی در این صفحۀ مجازی با حضور نوشاد رکنی، رئیس اداره اطلاعات فرهنگی و حفاظت فنی کتابخانه و موزه ملک و زینب کوشکی، کارشناس معاونت بین‌الملل بنیاد سعدی برگزار شد. در ابتدای این نشست خانم کوشکی تاریخچه‌ای از زندگی نظامی گنجوی بیان کرد و افزود: نظامی از دانش‌های رایج روزگار خود علوم ادبی، نجوم، علوم اسلامی، فقه و کلام و زبان عرب آگاهی زیادی داشت و این دانسته‌ها در شعر او به روشنی متجلی شده است. اثر معروف و شاهکار نظامی، خمسه یا پنج گنج است که در قلمرو داستان‌های غنایی امتیاز زیادی دارد و حدود ۳۰ سال از زندگی خود را بر سر نظم و تدوین آن گذاشته است. در ادامه در قالب پرسش و پاسخ، نوشاد رکنی، رئیس اداره اطلاعات فرهنگی و حفاظت فنی کتابخانه و موزه ملک، در معرفی نسخه‌های خطی موزه ملک نکاتی را بیان داشت.

وی در پاسخ به این پرسش که چه تعداد از آثار نظامی در موزه ملک نگهداری می‌شود، گفت: در کتابخانه و موزه ملی ملک در مجموع ۲۲ نسخه از نظامی گنجوی موجود است، که بعضی به‌صورت کامل به نظامی اختصاص دارد و بعضی نیز به‌صورت مجموعه است، یعنی خمسه نظامی با دیوان دیگر شاعران همراه شده و برخی دیگر خلاصه یا گزیده‌ای از خمسه می‌باشد. رکنی درباره نحوه گردآوری این آثار در کتابخانه موزه ملک توضیح داد: حاج حسین ملک به‌عنوان بنیانگذار موزه ملک از دوران جوانی آرزوی داشتن کتابخانه‌ای را در سر می‌پروراند و دیدگاه خیلی جامع و کل‌نگر داشت و مانند یک کتابدار دنبال بهترین نسخه‌ها و هم‌مانند یک موزه‌دار دنبال مجموعه‌سازی بود و همین دیدگاه در جمع‌آوری دیوان و آثار نظامی‌گنجوی وجود داشت که یکی از اولین کتاب‌ها خمسه نظامی بایسنقری با خط دوره تیموری است.

وی افزود: بخش دیگری از این نسخه‌ها هدیه یا وقف شدند و هر سال این روند ادامه دارد و با همین دیدگاه ما یک آیین‌نامه فراهم کردیم، اما ما هر کتاب و نسخه‌ای را نمی‌پذیریم و آثاری انتخاب می‌شوند که به نحوی کامل کننده مجموعه باشد و به عبارتی، کیفیت را فدای کمیت نکرده‌ایم.

رکنی در پاسخ به اینکه قدیمی‌ترین نسخه خطی نظامی کدام است و چه ویژگی دارد، چنین بیان داشت:‌ قدیمترین‌ها مربوط به دوره تیموری است و بسیار نفیس می‌باشند و یک نسخه دیگر مربوط به دوره صفوی است که البته بعضی از صفحات آن افتادگی داشته که در دوره قاجار نو نویسی شده و یکسری مجالس نگارگری به آن افزوده شده است. در این نشست همچنین ویژگی‌های برخی از نسخه‌های خطی آثار نظامی بیان و به ذکر تاریخچه هر کدام پرداخته شد.

خبرنامه 39


منابع:

خبرگزاری‌های:‌ ایرنا، ایبنا، ایسنا، مهر، خبرگزاری صدا و سیما، وزارت امور خارجه، مرکز اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، بنیاد سعدی، کمیسیون ملی یونسکو- ایران، تارنماهای: ایران ورجاوند.

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات